حسن ناهید میگوید: امروزه اغلب موسیقیهایی که به عنوان موسیقی مذهبی شناخته میشود، همان آهنگهای «پاپ» امروزی است که شعرشان عوض شده است و آنها را با محتوای مذهبی میشنویم. به گزارش خبرگزاری مهر، با آمدن ماه سوگ و عزاداری، فعالیتهای گروهها و دستههای موسیقی مذهبی و همچنین نوحهخوانان آغاز میشود. امسال نیز فعالیت این گروهها در جای جای شهر تهران و همچنین شهرستانها به چشم میخورد. اما در کنار معنویتی که این گروههای موسیقی که اغلب آنها توسط جوانان در هیئتها تشکیل میشود، به همراه دارند، گاهی نغمههایی ناموزون و نه درخور شأن موسیقی مذهبی چندین و چندساله ایرانی به گوش میرسد. این اصوات نامطبوع که هرچند با شورحسینی همراه میشوند، بعضا از ترانههای پاپ، کپی برداری شده اند و به سرعت به دلیل آشنایی گوش با آنها، درمیان توده مردم جا باز کرده اند. اما این اتفاق باعث نگرانی واعتراض بسیاری ازهنرمندان راستین موسیقی مذهبی، آئینی و سنتی ایران شده است. خصوصا اینکه برخی از این قطعات توسط سازهای الکترونیکی اجرا شده و حتی کار به جایی رسیده که ملودی آنها از ترانههای لس آنجلسی برداشت شده است. زمانی که پای درد دل موسیقیدانان سنتی ایران که موسیقی مذهبی را جزء لاینفک از موسیقی ایرانی میدانند، مینشینی، تازه میفهمی که چهها برموسیقی مذهبی ایران گذشته است و این نوای محزونی که تو با کیبوردها و ریتمهای غربی میشنوی، کوچکترین وجه تشابهی با موسیقی مذهبی تاریخی ایران ندارد. از سویی هیچ قانون و تبصره ای هم برای تصحییح این موسیقیها در دست نیست. حجت الاسلام والمسلمین محمد حسین موسی پور، معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی سال گذشته درجمع خبرنگاران دراین خصوص گفته بود: با هیأتهای عزاداری که از ابزار موسیقی غیر متعارف استفاده کرده و موجب هتک حرمت و آزار همسایگان شوند، به شدت برخورد شده و مجوز فعالیت آنها نیز تمدید نخواهد شد. هرچند که هیچ قانون اجرایی برای مقابله با مداحانی که به دلیل عدم آگاهی و یا ضعف اطلاعات، مطالب غیرواقعی را بیان میکنند، وجود ندارد. هرچند هدف این مداحان نیز، اشاعه فرهنگ عاشورایی و تبیین سیره امام حسین است وهیچ قصد سوئی در میان نیست. استادان موسیقی ایرانی که سالها در این زمینه پژوهش کرده اند و بسیاری از آنها گوشهها و دستگاههای موسیقی سنتی ایران را با فراگیری آثاری ازموسیقی مذهبی آموخته اند، سخت از اتفاقاتی که هم اکنون در زمینه موسیقی مذهبی میافتد، نگرانند. پیش از اینها درموسیقی مذهبی ما برای هر شخص، درروایت واقعه عاشورا، موسیقی خاصی در نظر گرفته میشد، مثلا برای امام حسین(ع) یا حضرت علی اصغر از مقامهایی مجزا استفاده میکردند و برای افراد قصی القلب و اصحاب یزید از مقامهای خاصی بهره میبرند. هرچند که موسیقی مذهبی، بیش از هر چیز دیگر، به شعر متکی است، اما برای صحنههای مختلفی چون نبرد از موسیقی بی کلام نیزاستفاده میشد. مثلا درصحنههای حماسی از دستگاههایی چون، ماهور و چهارگاه که شور خاصی دارند و در صحنههای غم و ماتم از دستگاههای نوا، شورو دشتی که سنگین ترهستند بهره برده میشده است. حتی درموسیقی ایرانی ما گوشههایی چون رجز وجود دارند که عینا درموسیقی مذهبی استفاده میشود. جلیل شهناز تارنواز صاحب نام ایرانی که در حال حاضر چند روزی است که در بیمارستان بستری شده است، دراین خصوص به خبرنگار موسیقی مهر میگوید: متاسفانه باید بگویم که روشهای امروزه برای اجرای موسیقی مذهبی، اصلا صحیح واصیل نیست. ومتاسفانه صدا و سیما هم به آن دامن میزند. این روزها زیاد میبینیم که نواهای مذهبی با سازهایی چون ساکسیفون، ابوا و سازهای الکترونیک نواخته میشوند. درست است که نمیتوانیم بگوییم که این موسیقی از بین رفته است و موسیقی نیز مانند دیگر هنرها با زمان پیش میرود و به واسطه زمان و قرارگرفتن درکنار دیگرموسیقیها، حضورآن کمرنگ تر شده است. مهم این است که ما امروزه افراد خبره نداریم. درحال حاضر، اگرهم کسی بخواهد موسیقی مذهبی کار کند، بیشتر به جنبه تئوریک آن میپردازد. وی ادامه داد: تعزیه درواقع گلچینی از ردیفهای موسیقی ایرانی است. آهنگهایی که از قدیم الایام بوده است و سینه به سینه منتقل شده است. از قدیم هم ردیفها و دستگاههایی که حزن آورتر بوده اند، برای تعزیه درنظر گرفته میشده اند. اما بیشتر آنها جدای از موسیقی، وجه تسمیه ندارند و در قالب چند مکتب ارائه شده اند. مکاتبی چون اصفهان، تهران وتبریز که دراصفهان بیشتر آواز وتعزیه بوده است و اساتید تعزیه هم بیشتر دراصفهان تخصص داشته اند. اما دربعضی از گوشهها، کاربرد خاص تعزیه را میشود مشاهده کرد. گوشههایی مانند رجز، پهلوی و مخلوق که به طور خاص به این رشته اختصاص دارند و نشان از جایگاه خاص موسیقی مذهبی درموسیقی ردیف و دستگاهی ما دارد. حسن ناهید نوازنده نی نیز، دراین زمینه به خبرنگار موسیقی مهر، میگوید: روند این موسیقی نه تنها پس از انقلاب پیشرفت نکرده است، که پسرفت هم داشته است. درحال حاضر چیزی به نام موسیقی مذهبی به طور خالص سراغ ندارم. درقدیم گوشههای موسیقی مذهبی را در تلویزیون درس میدادند و اجرا میکردند، اما الان ما کسی را سراغ نداریم که با این موسیقی آشنایی کافی داشته باشد. وی ادامه میدهد: متاسفانه از عمده ترن دلایلی که موجب این اتفاق شده، ورود افراد نا آشنا به موسیقی، به این حیطه بوده است. حیف است که موسیقی مذهبی ما با آن پیشینه تاریخی که برای خود، رشته مجزایی در موسیقی ایرانی بوده، دستخوش این اتفاقات شود. موسیقی مذهبی در گذشته، به صورت رشته ای مجزا که به صورت کامل توسط نوازندگان و آهنگسازان شناخته شده بود، وجود داشته است ومی توانم بگویم که امروز از بین رفته است و اگرهمین مراسم تعزیه گاه به گاه هم وجود نداشته باشد، موسیقی مذهبی از یادها پاک میشود. این استاد موسیقی ایران میافزاید: درگذشته، موسیقیدانان مذهبی ازعلم خاصی برخوردار بودند و نمیخواستند که بی حساب و کتاب، فقط اشک مردم را دربیاورند. درست است که پیش از این هم اساتید موسیقی ایرانی درموسیقی مذهبی حضور نداشتند و موسیقیدانان مذهبی خود افرادی شناخته شده و مطرح بودند، اما آنها هم دنبال علم این موسیقی بودند، گوشهها و دستگاهها را خوب میشناختند و درقسمتهای مختلف یک روایت مذهبی از آنها بهره لازم را میبردند. وی ادامه داد: موسیقی مذهبی موسیقی خاصی است که دراصل به همان موسیقی تعزیه معروف است و از قدیم هم بوده است. این نوع موسیقی آهنگها وشعرهای مخصوص به خود را دارد و در قدیم، به نسبت الان رواج بیشتری داشته است. برای اجرای این موسیقی جاهای مشخصی مثل تکیه دولت درنظر گرفته میشد که در آنجا به طورخاص به موسیقی مذهبی میپرداختند، ولی متاسفانه امروز دیگراین اماکن وجود ندارد. حسن ناهید تاکید میکند: امروزه اغلب موسیقیهایی که به عنوان موسیقی مذهبی شناخته میشود، همان آهنگهای پاپ امروزی است که شعرشان عوض شده است و آنها را با محتوای مذهبی میشنویم. مجید اخشابی آهنگساز موسیقی پاپ- سنتی نیز، با اشاره به اینکه چندی است روی ملودیهای لس آنجلسی، اشعار مذهبی گذاشته میشود، از نوحه خوانان میخواهد که دانششان را در زمینه موسیقی مذهبی بالا ببرند و به خبرنگار موسیقی مهر میگوید: این کاربسیار سخیف است. درقدیم با اینکه نوحه خوانی و تعزیه، از دانش مدونی برخوردار نبوده است، اما نوحه خوانان دراین زمینه سوادی نسبی داشته اند. الان هرجوانی که احساس میکند صدایش خوب است و درسایرعرصهها راه برایش باز نیست، به نوحه خوانی روی میآورد. این کاردرشأن موسیقی مذهبی نیست. من اشکالی در کاربرد سازهای موسیقی الکترونیکی نمیبینم. به نظر من از هر ابزاری که بتواند تصویر موسیقایی زیبایی را بیافریند و منطقی به کار گرفته شود، باید بهره برد و آن را به خدمت خود درآورد. مگر ما در نوازندگی موسیقی ملی فقط از سازهای ایرانی بهره میبریم؟ موسیقی علم است. باید هرکسی از هر قشر و با هر ذهنیت بتواند به آن بپردازد. اخشابی برخلاف دیگر موسیقیدانان، روند موسیقی مذهبی را پس از انقلاب اسلامی رو به رشد میداند و میگوید: حداقل اتفاقی که پس از انقلاب در زمینه موسیقی مذهبی افتاده است، توجه بیشتر شعرا، موسیقیدانان و مردم به این رشته بوده است. در این زمینه هرچند کارهایی ضعیف هم انجام شده است، اما آثاربا کیفیت هم کم نبوده اند. علیرضا قربانی خواننده ثابت ارکستر موسیقی ملی ایران که سالیانی است در زمینه موسیقی سنتی ایران فعالیت میکند و آوازتیتراژ پایانی سریال شب دهم را اجرا کرده، در خصوص پیوندهای میان موسیقی سنتی ایران و موسیقی مذهبی به خبرنگار موسیقی مهر میگوید: گسست بین این دو به هیچ وجه حس نمیشود. اشتراکات درجایی کم و در جایی بیشتر است. درموسیقی مذهبی به خصوص موسیقی تعزیه، عینا ردیفهای آوازی و سازی موسیقی سنتی ایران، اجرا میشود. این موضوع در زمان قاجار هم وجود داشته است که در موسیقی مذهبی از موسیقی سنتی آنقدر استفاده میشده است که نمیتوان آنها را ازهم تفکیک کرد. برخلاف آنچه که به نظر میآید، موسیقی مذهبی درمیان اهل تسنن ایران، بسیار رواج دارد و در روزهای عاشورا و تاسوعا و ماه محرم، بسیاری از موسیقیدانان محلی اهل تسنن، به اجرای موسیقی مذهبی پرداخته و درغم شیعیان شریک میشوند. هنوزهم دربسیاری از شهرستانها، در مراسم عزاداری و همچنین شادی نیز، موسیقیدانان مذهبی به میان مردم آمده و با ساز و آواز، درغم و شادی انها شریک میشوند. این موسیقیدانان ازجایگاه ویژه ای درمیان مردم برخوردارند. تا آنجا که دربعضی استانها، روی سازهای این استادان مردم نذر میکنند. میرزا آقا غوثی سرپرست گروه دف نوازان سنندج که اجراهای زیادی را درایران و خارج ازایران داشته است، دراین مورد میگوید: نوای سازهای ما همیشه با ذکر خدا و پیامبر همراه است، از این رو مردم دوست دارند که نذر و نیازهایشان را روی سازهای ما داشته باشند. خصوصا اینکه این مردم اعتقاد دارند، کسی که ذکر خدا و رسولش را میگوید، میتواند حاجت بگیرد. همچنین موسیقیدانان ترکمن، یاد و خاطره شاعر ترانه سرای مذهبی مختوم قلی را پیوسته درروزهای ماه محرم، زنده نگاه میدارند و او را بسیار گرامی میدانند.
هوشنگ جاوید، پژوهشگر موسیقی نواحی- مقامی و مولف کتب تخصصی موسیقی، دراین زمینه و درخصوص استفاده ساز درموسیقی مذهبی به خبرنگار موسیقی مهر میگوید: موسیقی مذهبی هیچ نیازی به استفاده از ساز ندارد، زیرا این موسیقی دارای ریتم و ملودی است و فقط باید درست از آن استفادده کرد، البته در گذشته هم سازهایی مانند طبل، ریتم موسیقی را نگاه میداشتند، اما اکنون گاه مشاهده میشود که در بعضی از تکایا از سینتی سایزر و حتی سازهای برقی هم برای نوحه خوانی استفاده میشود. حتی کلارینت هم استفاده میکنند. تا ابتدای سال 1330 آهنگ سازان کار نوحه خوانان را میدیدند و نوحه خوانان خود مولف آواز بودند، اما درحال حاضر آنان تنها تقلید میکنند و به جای آنکه خود اثری را پدید آورند، روی ترانههای مبتذل، شعرمذهبی میگذارند که زیبنده کار مداحی نیست. دکتر محمد سریر، آهنگساز وسخنگوی خانه موسیقی، اعتقاد دارد که موسیقی مذهبی فعلی درایران، میل به سوی موسیقی عربی شدن دارد و به خبرنگار موسیقی مهر، میگوید: موسیقی مذهبی ما، در واقع همان موسیقی ایرانی ماست که درشرایطی مجبور بوده است به دلیل محدودیتها، به شکل موسیقی مذهبی بروز پیدا کند، اما متاسفانه درحال حاضر، این موسیقی بیشتر تمها و موتیفهای موسیقی عربی را به خود گرفته است. وی افزود: درست است که ما شیعه هستیم و با ورود دین اسلام، زبان و فرهنگ عربی هم واررد ایران شد، اما دلیلی ندارد که ما هویت، فرهنگ و تمدن خودمان را فراموش کنیم و موسیقی اصیل ایران را از یاد ببریم.